Sufiforum.com

1430. Hicri Yıl başlarken hizmete giren SUFİFORUM'da İslam; İslam Tasavvuf Geleneği ile ilgili her türlü güncel ya da 'eskimez' konular yer almaktadır. ALLAH YÂR OLSUN !"

Giriş |  Kayıt




Yeni başlık gönder Başlığa cevap ver  [ 1 mesaj ] 
Yazar Mesaj
 Mesaj Başlığı: Bektaşî­lik Tarikatı
MesajGönderilme zamanı: 24.01.12, 10:32 #mesajın linki (?)
Çevrimdışı
Kullanıcı avatarı

Kayıt: 03.01.09, 23:16
Mesajlar: 123
BEKTAŞÎLİK

XIII. yüzyılda Kalenderîlik içinde teşekküle başlayıp XV. yüzyılın sonlarında Hacı Bektâş-ı Velî an'aneleri etrafında Anadolu'da ortaya çıkan bir tarikat.

Yeniçeri Ocağı'nın kuruluşundaki rolü dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu tari­hi boyunca nüfuzunu koruyan Bektaşî­lik, gerek oynadığı siyasî roller ve arzet-tiği farklı dinî inanç ve telakkileri bir­leştirici (syncretique) yapı, gerekse dev­letin XVI. yüzyıldan itibaren resmen ta­nıdığı tek gayri Sünnî (heterodoxe) ta­rikat olması sebebiyle en çok ilgi çeken ve en çok araştırılan tarikat olmuştur. Georg Jacob'un Beitrage zur Kenntnis des Derwischordens der Bektaschis (Berlin 1908) ve Die Bektaschijje in ih-rem Verhallnis zu Verwandten Erchei-nungen (München 1909) adlı kitapları ve Clement Huart'ın "Les Dervisches Bek-tachis" IRMM, IX 11909], s. 235-246) adın­daki makalesiyle Avrupa şarkiyat âlemin­de tanınmaya başlayan bu tarikat, Tür­kiye din tarihinde daima İlgi çekici bir yere sahip olmuştur ve daha uzun müd­det bu yerini koruyacağa benzemekte­dir. Zira kuruluşundaki sosyal ve dinî âmiller, bünyesindeki inanç unsurları­nın menşe ve mahiyetleri, gelişme saf­haları ve bunlardaki muhtelif tesirler, tarih boyunca oynadığı siyasî roller, sos­yal ve iktisadî yapısı, kültür hayatında­ki yeri, edebiyatı, sanatı ve nihayet gü­nümüzdeki durumu gibi meseleler son yıllardaki ciddi çalışmalara rağmen he­nüz tam manasıyla ortaya konulabilmiş değildir.

Tarih. Bektaşîliğin mahiyetini, yapısını ve tarihî inkişafını iyi anlayabilmek ve doğru teşhiste bulunabilmek için, tarih­çesini

a- XII!. yüzyıldan başlayıp XIV. yüz­yılda gelişerek süren ve XV. yüzyılın son­larına kadar uzanan teşekkül devresi;

b- XVI. yüzyılın başından yani Balım Sul-tan'dan zamanımıza kadar devam ede-gelen ve asıl bilinen Bektaşîliği temsil eden devre olmak üzere iki safhada ele almak gerekir. Çünkü dikkatle bakıldığı zaman bu iki safhanın pek çok bakım­dan açık bir şekilde birbirinden farklı olduğu görülür.

A- Teşekkül Devresi. Bektaşîliğin teşek­külünün, XIII. yüzyılda Anadolu'da orta­ya çıkan şiddetli sosyal ve dinî, kısmen de siyasî hareketlerle, başka bir deyişle Babaî isyanı ve hareketiyle sıkı sıkıya bağlantılı olduğu daha Fuad Köprülü'-den itibaren görülmüş[161], ondan sonra yapılan araştırmalarla bu bağlantı daha açık bir şekilde belirmiştir.

Tâcü'l-ârifîn Seyyid Ebü'1-Vefâ el-Bağ-dâdî'nin [ö. 501/1107) kurduğu Vefâiy-ye tarikatının Anadolu'daki şeyhi olan Baba İlyâs-ı Horasânî öncülüğünde mey­dana gelen Babaî isyanı, XIII. yüzyıl orta­larına doğru yeni bir "syncre"tique" gayri Sünnî hareketin doğusuyla sonuçlandı. Babaîlik adını taşıyan bu hareket Vefâî-ler'den başka Anadolu'daki Kalenderiy-ye, Haydariyye, Yeseviyye zümrelerince de benimsendi ve XIV. yüzyılın başların­dan itibaren abdalân-ı Rûm yahut Rum abdalları adı altında sürdürüldü. Çeşitli siyasî mülâhazalarla uç bölgelerindeki Türkmen beylerinin desteğini sağlayan ve daha çok Kalenden, Haydarî ve Vefâî dervişlerinin hâkimiyeti altında bulunan bu zümre mensupları bütün Orta ve Ba­tı Anadolu'da ve sonra da ilk Osmanlı fetihleriyle birlikte Rumeli'de faaliyetle­rini devam ettirdiler. Abdal Kumral, Ab­dal Mehmed ve bilhassa Abdal Mûsâ gibi bazılarının tarihî şahsiyetleri bili­nen bu Rum abdalları, bir mânada belki "ilk Bektaşîler" diyebileceğimiz Kalende-rî, Vefâî ve Haydarî dervişleri idi. Ancak o zaman bunlara Bektaşî denilmiyordu. Bu şahsiyetler kendilerine "Baba İlyas müridi" diyorlar, yahut "Seyyid Ebü'l-Vefâ" tarikinden olduklarını söylüyorlardı[162]. Aralarındaki ortak özellik, kuvvetli bir Hacı Bektaş an'anesinin mevcudiyeti idi. Muhteme­len XIV. yüzyılın başlarından itibaren Ha­cı Bektaş an'aneleri, daha doğrusu Hacı Bektaş kültü bunlar arasında iyice geli­şerek yayıldı. Bunda da en önemli rolü, hiç şüphesiz vaktiyle Babaî hareketinin en kuvvetli temsilcisi Hacı Bektâş-ı Ve-irnin yaşadığı Sulu çakara höyük'teki (bu­günkü Hacıbektaş) Hacı Bektaş Zaviyesi (tekkesi yahut dergâhı) oynadı.

Bu vakıanın en müşahhas delili, Hacı Bektaş'ın yakını olup onun vefatından sonra zaviyenin başına geçtiği rivayet edilen ve bâciyân-ı Rûm'dan öldüğünde şüphe bulunmayan Hatun Ana'nın mı" ridi Abdal Musa'nın faaliyetleridir. Su', çakarahöyük'te yetiştikten sonra ne . . fetihlerin devam ettiği Batı Anadolu ..

larına giden diğer meslektaşları gibi o da Osmanlı Beyliği'ne gitti. Burada bazı fetihlere katılarak Hacı Bektaş menkıbe­lerinin gaziler arasında yayılmasını sağ­ladı. Bir müddet Bergama ve Manisa dolaylarında da bulunan Abdal Mûsâ, daha sonra Elmalı yakınlarındaki bir kö­ye (Tekkeköy) gelerek kurduğu zaviye­sinde öldü.

Abdal Musa'ya bakılarak Hacı Bektaş Zâviyesi'nden yetişen Rum abdallarının (Kalen d eni er, Haydarîler) yayılma sahaları ve yürüttükleri propagandanın genişliği az çok tasavvur edilebilir. Abdal Mûsâ gibi yüzlerce Rum abdalı Anadolu'nun çeşitli yerlerinde, özellikle Batı Anado­lu'da kurdukları zaviyelerde adını koy­madan Bektaşîliğin temellerini attılar. Hacı Bektâş-ı Velî menâkıbnâmesinde {Vüâyetnâme) adları geçen Haçım Sul­tan, Sarı İsmail. Pîrâbî Sultan gibi £n-lenderî-Haydarî şeyhlerinin de hrola-Bektaşî adını taşımayan bu ilk nesiîdet-i taşî şeyhlerinden sayılması doövuf an-caktır. Zira bunların hepsi Hacncak bu an'anesine bağlı olan kimselçadıyla bir-ların Bektaşîlik adını kullapjzaklaşmış-rikat şeklinde teşkilâtlanırsa nefesler, yüzyılın sonlarına doğruca örnekleriy-Vilöyetnâme'nin tahliline olmadıkları, bu zümrenin Vefâî, Kalen­deri, Yesevî ve Haydan dervişlerinden meydana geldiği bilhassa belirtilmişti. Böyle olunca bütün bu zümrelerin Bek­taşîliğin kuruluşunda pay sahibi olmaları tabiidir. Nitekim Hacı Bektaş'ın bir Ve­fâî şeyhi olan Baba İlyas'ın halifesi ve aynı zamanda bir Haydarı şeyhi bulun­duğu asla gözden kaçırılmamalıdır. İkin­ci olarak Vilâyetnâme'öe Ahmed Yese­vî ve Kutbüddin Haydar'ı anlatan men­kıbeler, Bektaşîliğin teşekkülünde Ye-sevîlik ve Haydarîliğin hisselerini belge­lemektedir. Ancak bunların hepsinden de çok Kalenderiyye'nin bu teşekkülde en önemli rol oynadığı, gerek Vilâyet-nâme gerekse diğer Bektaşî menâkıb-nâmelerinin mukayeseli tahlilinden an­laşılmaktadır. Bektaşîliğin teşekkülünde Lın Önemli hizmetlerden birini yapmış nSn Abdal Mûsâ başta olmak üzere, .XV, yüzyıllarda yaşamış olup abdal Bektaş Zâviyesi'nin, dolayısıyla tarikatın şeyhliğine getirilmesiyle birlikte o za­mana kadar Kalenderîlik'te mevcut teş­kilât, doktrin, âyin ve erkânın ne ölçü­de değişikliğe uğradığı meselesidir. Bu­na ilâveten Balım Sultan'ın hangi saik-lerle hareket ettiği, hangi kaynaklardan faydalandığı ve asıl önemlisi bu değişik­liği ne maksatla yaptığı da ehemmiyet kazanmaktadır. Bu konunun yeterince aydınlandığını söylemek güçtür. Bununla beraber, Balım Sultan'ın faaliyet ve uy­gulamaları sonunda Bektaşîliğin Kalen-derîlik'ten tam anlamıyla ayrılarak iyice derlenip toparlandığı, tarikatın merkezi olan Hacı Bektaş Zâviyesi'ne bağlı sağ­lam bir taşra teşkilâtının kurulduğu mu­hakkaktır. Nitekim bunun sonunda ta­rikat iktisadî bakımdan da güçlenmiş ve bağlı zaviyeler üzerinde bir kontrol mekanizması kurabilmiştir. Böylece Bek­taşîlik, 11. Mahmud tarafından 1826'da Yeniçeri Ocağı'yla birlikte ilga edilinceye kadar varlığını kesintisiz sürdürmüştür. İmparatorluktaki bütün Bektaşî tekke-lerini Nakşibendî tarikatının emrine ve­ren İİ. Mahmud bununla hiç şüphe yok ki Bektaşîlik gibi gayri Sünnî bir tarika­tı bu koyu Sünnî tarikat bünyesi içinde zamanla eritmeyi düşünüyordu[163]. Ne var ki 11. Mahmud bu he­define pek ulaşamadı. Abdülaziz zama­nında Bektaşîlik yeniden eski haline dön­me yoluna girdi. Tahrip edilen bazı za­viyeler onarıldı. Fakat bu defa Yeniçeri Ocağı'nın güçlü desteğinden mahrum bu­lunuyordu.

1908'deki 11. Meşrutiyet inkılâbından sonra da faaliyetlerine devam eden Bek­taşîlik, 1925'te bütün tarikatların, tek­ke ve zaviyelerin kapatılmasıyla Türki­ye'de resmen ortadan kalkmış ise de gerçekte bütün öteki tarikatlar gibi gü­nümüze kadar varlığını sürdürmüştür.

Doktrin. Bektaşîliğin doktrini mesele­sinde Hurûfî ve Şiî tesirlerden önce ve sonra olmak üzere iki ana devreyi he­saba katma mecburiyeti vardır.

Bektaşî zümrelerin kendileri başta ol­mak üzere bazı araştırmacılar tarafın­dan da Hurüfî ve Şiî tesirler daha tari­katın teşekkül döneminden beri var ka­bul edildiği için bu durumun birtakım 1 yanlış anlamalara zaman zaman yol aç­tığı görülmektedir. Bunun tersi sadece stalım Sultan'dan önceki dönemi esas lerrak Bektaşîliğin Sünnî bir tarikat ola-rika teşekkül ettiğini, fakat Balım Sul-yelert tan'dan sonra bu niteliğini değiştirdiği­ni farzedenler vardır. Ancak bunlar, Bek­taşîliğin menşeini oluşturan Babaî ha­reketinin hangi şartlarda ve hangi te­sirlerle, hangi zümreler arasında ortaya çıktığını ve bu zümrelerin içtimaî-kültü­rel durumlarıyla bunlar arasındaki dinî-tasavvuf! cereyanların ve özellikle Ka-lenderîliğin mahiyetini iyice arastırma-yanlardır[164]. Bunların dayanağı Hacı Bektâş-ı Velî'ye aidiyeti ilmen kesin olarak ispatlanma­mış Makâlöt adlı eserle, adı geçenin XV. yüzyıldan sonra yazılmış kaynaklarda çi­zilen portresidir. Makâlâî gibi, aşağı ka­demedeki müridler için yazılmış eserle­rin daha ince ve karmaşık birtakım iti-kadî meseleleri yansıtmak zorunda ol­madıkları bir yana, XIII. yüzyılda Anado­lu'da kaynayan gayri Sünnî hareketle­rin ortaya çıkardığı Babaî hareketinden kaynaklanan Bektaşîliğin daha başlan­gıcında bu karakteri taşıması kadar ta­bii bir şey olamazdı. Aksi halde tek ba­şına bir Balım Sultan'ın, o kadar zaman sonra, içeriden hiçbir tepki görmeden tarikatı nasıl birdenbire gayri Sünnî bir yapıya kavuşturduğu ve bu sürecin na­sıl başlayıp geliştiği sorusunun cevabını vermek imkânsızdır.

a- Hurûfî ve Şiî Tesirler Öncesi Devre. Bu devre XIII. yüzyıldaki Babaî hareke­tiyle başlar. Bu hareketi meydana geti­ren Türkmen zümrelerinin daha Anado­lu'ya gelmeden önce mensup bulunduk­ları gayri Sünnî inançlar çevresi, eski Türk inançlarından Budist ve Maniheist tesirlere kadar pek cok ve çeşitli dinî unsurlardan oluşan "syncretique" bir ma­hiyet arzediyordu.[165]

Moğol işgalinin sebebiyet verdiği kar­gaşadan faydalanarak Selçuklu hüküme­tinin takibatından kurtulan Babaî hali­felerinin çeşitli yörelerde kurdukları za­viyeler faaliyetlerine XIII. yüzyıl boyunca devam ettiler. Babaî hareketi içinde yer alan Kalenden, Vefâî, Yesevî ve Haydan dervişlerine ait bu zaviyelerde ikinci ve üçüncü nesil artık Rum abdalları diye anılıyordu. Bunlardan bazılarının XV. yüz­yıl ortalarından sonra, yani Şiî tesirlerin nisbeten kendini göstermeye başladığı

bir devirde yazıya geçirilmiş menkıbele­rinde bile ateş kültü ve diğer tabiat kült­leri, kalıp değiştirme (metempsycose), te­nasüh ve hulul gibi Şiîliğe dahi yabancı bazı inançların kuvvetle yer bulduğu ve nisbet itibariyle yüksek bir toplama ulaş­tığı görülür (bk. Ocak, Bektaşî Menâkıb-nâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifle­ri, s. 133-194 ve sonuç kısmı). Nitekim bu tür itikadlannı zaman zaman açığa vurmaları sebebiyledir ki Rum abdalları Osmanlı hükümdarları tarafından fetih-lerdeki yardımlarına rağmen teftiş ve hatta sınır dışı ediliyorlardı (bk. Teuâ-rth-İÂl-i Osman, vr. 42b). Bu inançları yü­zünden daha ilk zamanlardan itibaren bunlar Sünnîliğin hâkim bulunduğu şe­hir ve kasabalardan ve kısmen köyler­den uzak bölgelerde yerleşmişlerdi. Biz­zat Hacı Bektaş'ın Konya, Kayseri veya Kırşehir içinde değil Göreme yöresindeki Türkmen aşiretleri içinde Sulucakarahö-yük'te zaviye açmasının sebebi de bun­dan başka bir şey olmamalıdır. Rum ab­dallarının yahut henüz Bektaşî adını al­mamış bu ilk Bektaşîler'İn çok etkili bir propaganda güçleri vardı[166]. Bunun sebe­bi, daha sonraki asırlarda bile hâlâ tesi­rini icra edecek olan, her türlü mahallî İnançları kolayca bünyesine mal edebi­len bir İnanç yapısına, daha doğrusu bir "inançlar halitasfna sahip olmalarıydı. Bu yüzden Osmanlılar'ın Rumeli'deki fe­tihlerine paralel olarak Bektaşî derviş­leri bu yeni topraklarda kendilerini ka­bul ettirebilmek için fazla bir güçlükle karşılaşmadılar. Bunun tipik bir misali­ni Sarı Saltuk zaviyeleri teşkil eder. Bu zaviyeler Yunanistan, Arnavutluk, Ro­manya ve Bulgaristan'da bulundukları yerlerdeki mahallî aziz kültlerini kendi­lerine mal ederek İslâmîleştirmişler ve böylece yerli hıristiyanları zahmetsizce ihtida ettirebilmişlerdir[167]. Bu niteliği dolayısıyla Bektaşî doktrini giderek zaman ve mekân için­de daha da zenginleşmiş ve her çevre­den, her inançtan insanlara hitap ede­bilen bir doktrin haline gelmiştir. Nite­kim 1450'li yıllardan başlayarak Bekta­şî doktrini geniş çapta Hurufiliğin tesir­lerine mâruz kalacak, aradan fazla bir zaman geçmeden de Anadolu'da yoğun­laşan Şiî propagandası Bektaşîliğe nü­fuz edecektir.

b- Hurûfî ve Siî Tesirler Sonrası Devre.XIV. yüzyılın ikinci yansında Azerbaycan'­da doğan ve yayılan Hurufîlik, kurucusu Fazlullah-ı Hurûfî'nin idamından sonra Timur yönetimi tarafından takibata uğ­rayınca Anadolu'ya da nüfuz ederek XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rume­li topraklarına geçti. Hatta Fâtih Sultan Mehmed zamanında saraya kadar sıza-bilen Hurufîlik, ancak veziriazam Mah-mud Paşa'nın gayretleriyle engellenebil­di[168]. Bunun netice­sinde pek çok Hurûfî, Kalenderi tekke­lerine sığınarak bu tarikatın bünyesin­de kendisine yer buldu. Bunlar kısa za­manda inançlarını yaydılar. Fazlullah Ka-lenderîler aracılığıyla en yüksek Bektaşî evliyası arasına girdi ve takdis edilme­ye başlandı. Hurufîliğin Bektaşî doktrini üzerinde ne ölçüde derin tesirler bırak­tığını anlayabilmek için Bektaşî edebi­yatını incelemek yeterlidir.

XV. yüzyılın özellikle son çeyreğinde, Hurûfî tesirlerin arkasından muhtelif kanallarla Anadolu'ya sızmaya başlayan, Özellikle son on yıl içinde Safevîler'in sis­temli propagandası ile yoğunlaşan Şiî tesirler öne geçti ve böylece Bektaşîli­ğin bugün tanıdığımız çehresi belirme­ye başladı. Muhtemelen 907 (1501) yı­lında Balım Sultan Dimetoka'daki meş­hur Kızıldeli Dergâhı'ndan alınıp Anado­lu'da Hacı Bektaş Dergâhı'nın -dolayı­sıyla tarikatın- başına getirildiği zaman Bektaşîlik artık Hurûfî ve Şiî tesirlere yabancı değildi. Balım Sultan böyle bir ortamda "Hak-Muhammed-A!i" tarzın­da ifade edilen ulühiyyet mefhumunu ve on iki İmam kültünü Bektaşîliğin esasla­rı arasında en baş yere yerleştirdi. Bek­taşîler'İn "teslim taşı" dedikleri boyuna takılan on iki köşeli yıldız biçimindeki kolye on iki imamı temsil eder. Bununla birlikte başta "tevellâ ve teberrâ düstu­ru" olmak üzere öteki Şiî unsurlar da siste m leştir i İdi[169]. Ancak bu konuda gözden kaçırılmaması lâzım geldiği halde çok defa ihmal edi­len bir nokta vardır: Sözü edilen bütün Şiî unsurlar Şiîlikte olduğu hüviyetleriy-le Bektaşîliğe geçememiş, daha başından beri mevcut İslâm öncesi inançlarla mez-cedilerek onların yapısına uygun bir ma­hiyet kazanmışlardır. Meselâ böylece, za­hirde üçlü bir ulühiyyet telakkisi gibi gö­rünerek yanlışlıkla Hıristiyanlık'taki tes­lise benzetildiği için eski şarkiyatçıları yanıltan "Hak-Muhammed-Ali" ifadesi, tamamıyla hulul kalıplarına girerek sa­dece ilâhlaşmış bir Hz. Ali'yi gösterir ol­muştur. Bu bakımdan İmam Ca'fer mez­hebine mensubiyet iddia etmesine rağ­men Bektaşîliğin gerçekte Şiîlik'le ilgisi yoktur. Bu yüzden de Bektaşîliği Şiî bir tarikat kabul etmek yerine Bektaşîlik'-te Şiî tesirlerden söz etmek daha ger­çekçi bir İfade tarzı olur.

Avrupa'da yapılan ilk araştırmalardan beri Bektaşilik'te bazan hiristiyan unsur­lar görülmek istenmiş, "Hak - Muham-med - Ali" telakkisi, "on iki imam" ve "on iki post'un on iki havari ile müna­sebeti vb. meseleler Hıristiyanlık tesir­lerine bağlanmış ise de bu görüşlerin doğru olmadığı M. F. Köprülü, Baha Sa­id ve A. Gölpınarlı tarafından ortaya ko­nulmuştur.

Bektaşîlik doktrinine kendine mah­sus hüviyetini kazandıran ve yukarıda sözü edilen "syncretique" yapıyı bir ara­da tutan harç tasavvuf olmuştur. Daha Yesevîlik'le birlikte başlayan ve Kalen­den telakkileriyle gelişen Bektaşî tasav­vufunun kendi yapısına uygun bir ren­gi vardır. İslâm dünyasında umumi ola­rak tasavvufa damgasını vuran vahdet-i vücûd sistemi Bektaşîliğin tasavvuf an­layışını da tesir altına almış, ancak bu sistem Bektaşîlik'te hulul itikadıyla bir­leşerek esas mahiyetinden uzaklaşmış­tır. Bektaşî edebiyatı, bilhassa nefesler, bu hadisenin tipik ve çarpıcı örnekleriy­le doludur.

Bektaşîlik doktrini günümüzde de ye­ni yorumlar ve te'villerle kendisini za­mana uyarlama çabaları içinde bulunmakta, bunda da eskiden olduğu gi­bi fazla güçlük çekmemekte. Bektaşî 'syncrĞtisme"i yine canlılığını sürdür­mektedir.

Ayin ve Erkân. Kalenderîlik'ten doğ­muş olması sebebiyle Bektaşîliğin daha başından beri Sünnî İslâm'ın itikad ve ibadet esasları karşısında genellikle ka­yıtsız bir tutum içerisinde olduğu tarihî bir gerçektir. Bu konuyla ilgili ip uçları­na muhtelif Bektaşî menakıbnâmelerin-de ve nefeslerinde rahatça rastlanabil­diği gibi meşhur Bektaşî fıkraları da ayrı bir delildir. Bektaşîlik, İslâm'ın mü­kelleflerini mecbur tuttuğu namaz, oruç gibi ibadetleri açıkça olmasa bile çeşit­li te'villerle red yolunu tercih etmiş-, bu­na karşılık İslâm öncesi eski Türk dinle­riyle Şamanizm, Budizm ve İran dinleri­nin bakiyelerine dayanan birtakım âyin ve erkân geliştirmiştir. Bunlara islâmî bir çehre kazandırmak maksadıyla bazı tasavvufî mefhum ve telakkiler kulla­nılmış, Hz. Peygamber zamanına kadar götürülen bazı menkıbeler teşekkül et­tirilmiştir. Bütün Bektaşî âyin ve erkâ­nı, "dört kapı-kırk makam" şeklinde Ifade edilen meşhur tasavvuf! telakkiye da­yandırılır. Kul ancak şeriat, tarikat, ma­rifet ve hakikat kapılarını ve her kapı­daki on makamı geçerek Hakk'a ulaşır. Bütün âyin ve erkân kulun bu yolculu­ğunu temsil eder.

Bektaşîliğin ibadet anlayışı, en eski ve temel âyin olan âyfn-i Cem'de kendini gösterir. Bunun esası, İslâmiyet'e gir­meden önceki devirlerde Türkler ara­sında çok yaygın olan, evli çiftlerin ka­tıldığı, çok sıkı disiplin kaideleri içerisin­de cereyan eden içkili (kımız) dinî top­lantıya dayanmaktadır.[170] Eski Türkier'in bu âyinleri Mâverâ-ünnehir'de göçebe Türkmenler vasıtasıy­la Yesevîliğe sokulmuş ve bu yolla Ana­dolu'ya gelerek Babaî muhitlerinde icra edilmeye başlanmıştır.[171] En az bunun kadar önemli bir temel âyin de "ikrar âyini" denilen tarikata giriş mera­simidir. Maniheizm'deki dine kabul (ini-tiation) âyini ile çok kuvvetli benzerlikle­ri olan bu âyin, tarikata kabul edilmeye ehil olan kadın ve erkekleri eski men­suplara tanıtan önemli bir merasimdir. Maniheizm'in eski Türk dinleri vasıta­sıyla Bektaşîliğe tesiri bundan ibaret kal­mamış, meşhur "eline, diline, beline sa­hip olma" düsturu da[172] söz konusu Maniheist tesirlerle Bektaşîliğin ayırıcı niteliği haline gelmiştir.

Bu iki büyük âyinin dışında muhar­rem matemi, baş okutma ve düşkünlük gibi muhtelif vesilelerle icra edilen daha başka âyin ve erkânlar da vardır. Bekta­şîlikle ilgili hemen her kitapta bu âyin­lerin nasıl yapıldığına dair bilgi mevcut­tur. Bütün bu âyinler sırasında saz re­fakatinde nefes denilen ilâhiler söylenir. Ayrıca kurban kesme, dolu içme, lokma yeme vb. birtakım erkânlara mahsus "terceman" ve "gülbank" adı verilen se­çili dualar okunur[173]. Bunlarla eski şaman duaları arasındaki çok yakın benzerlik­ler, Bektaşîlik'teki Şamanizm tesirleri­ni belgeleyen noktalardır.[174]

Kısaca zikredilen bu âyin ve erkân­lar ve daha başkaları daima mevcut ol­makla birlikte Bektaşîliğin kasaba ve şehirlere de yayılmaya başladığı XVI. yüz­yıldan itibaren Bektaşî âyinlerinin esas icra edildiği meydanın yanında tekke­ler ve mescidler de görülmeye başlamış­tır.

Az da olsa Sünnî İslâm'ın ibadet esas­larına zaman zaman riayet eden Bekta-şîler'e her zaman rastlanmıştır. Bu du­rumu Sünnî çevrelerle kaçınılmaz temas­ların bir tesiri olarak kabul etmek yan­lış olmaz.

Teşkilât. Bektaşîlik teşkilât bakımın­dan genel görünüş itibariyle diğer tari­katlara benzer. Kuruluş devresinde hiç şüphesiz büyük bir Vefâî-Haydarî, dola­yısıyla Kalenden zaviyesi olan Hacı Bek-taş Zaviyesi tarikatın teşkilâtlanmasın­da baş rolü oynamıştır. "Pîr evi" denilen bu zaviye tarikat yayıldıkça bütün öteki zaviyelere örnek olmuştur.

Balım Sultan bu zaviyenin başına ge­çince âyin ve erkânlarda yaptığı yenilik­lerin yanı sıra tarikatın teşkilâtını da merkeziyetçi bir anlayışla düzenledi. Bü­tün tarikatı kendisine tâbi hale getirip nizamı ve kontrolü sağladığı gibi önemli bir iş olarak da Kalenderîlik'teki mücer-redlik (bekârlık) geleneğini yeniden uy­guladı ve böylece mücerred Bektaşî der­vişleri zümresi ortaya çıktı. Ancak bu durum bir müddet sonra Hacı Bektâş-ı Velî'nin soyundan geldiklerini ileri sü­ren çelebiler (bel oğullan) ile bunu red­dederek hakiki Bektaşî'nin kendileri ol­duğunu iddia eden babalar (yol oğullan yani mücerredler) şeklinde ikili bir bölün­meye ve tabiatıyla sürtüşmeye yol açtı ve bu bölünme günümüze kadar de­vam etti.

Balım Sultan'la1 birlikte tarikatın hiye­rarşisi tesis edildi[175]. Hacı Bektaş Zâviye-si'nde oturan ve bütün Bektaşîler'in şey­hi mevkiini işgal eden zat "dede-baba" diye anılır oldu. Ondan sonra her tekke­nin başkanlığı demek olan "babalık" ma­kamı geliyordu. Bunlar arasındaki liya­katlilerden dede-babayı temsil etmek üzere halifeler seçilmekteydi. Her zaviye­de diğer tarikatlarda olduğu gibi "can­lar" denilen dervişler vardı. Bunlar zâvi-yelerdeki çeşitli hizmetleri ifa ederler­di. Canlar "muhib" tabir edilen müridler arasından seçilirdi. Tarikata henüz res­men kabul edilmemiş olanlara da "âşık" adı veriliyordu.

Pîr evinde, on iki imamı temsilen her biri, başta Hz. Muhammed olmak üzere büyük peygamberler ve büyük Bektaşî evliyasına izafe edilen on iki post (ma­kam) bulunur. Bu post geleneği Hz. İb­rahim'in kestiği kurbanın postuna da­yandırılır.

Bektaşîlik'te tarikatın maddî teşkilâtı­nı aksettiren bu silsile-i merâtibden baş­ka tasavvuff silsile-i merâtibe de temas etmek lâzımdır. İrşad müessesesinin ba­şında bulunan ve manen en yüksek de­receyi kazanan şahıs "mürşid"dir. On iki posttan birincisi Hacı Bektâş-ı Velî'nin temsil ettiği pîr postudur, ikincisi mür-şid postu olup Hz. Muhammed'i temsil eder. Mürşidlik en zor ve sorumluluğu ağır olan bir makamdır. Ondan sonra "rehber" gelir. Rehber Hz. Ali'nin temsil ettiği üçüncü postun sahibidir. "Talip" denilen ve irşad edilerek tarikata alına­cak olan adayları aydınlatmak, her ba­kımdan hazır hale getirmek rehberin görevidir. Tarikata katılma işlemi ikrar âyininden sonra tamamlanır. Gerek bu âyinde gerekse ötekilerinde her erkânı icraya hizmet edecek görevliler bulunur. Bunların her birinin ayrı ayrı adları var­dır.

Sosyal ve İktisadî Yapı. Bektaşîliğin muhtelif cepheleri içinde üzerinde he­men hiç durulmayan önemli bir nokta da sosyal ve iktisadî yapı meselesidir. Bu mühim mesele, Süreyya Farukî'nin geniş çapta arşiv vesikalarına dayanan çalışmalarıyla aydınlanmaya başlamış­tır. Bir bütün olarak Osmanlı İmpara-torluğu'nda Bektaşîliğin sosyal ve ikti­sadî yapısının tarihini yazabilmek, hiç olmazsa tarikatın XVI. yüzyıldan itibaren belli başlı tekkelerinin monografile­rinin tamamlanmasına bağlıdır.

Bektaşîliğin sosyal ve iktisadî cephe­si, diğer tarikatlarda olduğu gibi, tari­kat bünyesindeki vakıfların tarihî gelişimi ile ilgilidir. Aslında başta Hacı Bek-taş Zaviyesi olmak üzere Kızıldeli, Akya­zılı ve Abdal Mûsâ vb. bazı büyük zavi­yeler tarikatın resmen teşekkülünden daha önce birer vakıf müessesesi ola­rak ortaya çıkmış ve devletçe resmen tescil edilmişlerdi. Bunların büyük kıs­mı, Selçuklular ve Beylikler devrinde te­sis edilmiş vakıflara sahip Rum abdal­ları zümresine mensup Kalenden şeyh­lerinin zaviyeleriydi. Daha başlangıçta devletin tahsis ettiği güçlü vakıflara sa­hip bir tarikat olarak tarih sahnesine çıkmak Bektaşîliği maddeten güçlü kı­lan bir faktördü. Yeniçeriliğin Bektaşîli­ğe dayanması, bu gücün hiç sarsılma­dan II. Bayezid devrine kadar gelmesini sağladı. Bu devirde Safevî tehlikesi Bek­taşîliği iktisaden güçlendirmeye bir ve­sile teşkil etti. II. Bayezid yeni imkân­larla vakıfları zenginleştirdi. Balım Sul-tan'la girişilen yeni teşkilâtlanma, bü­tün Bektaşî zaviyelerinin vakıflarını di­ğer tarikatlannkinden -Mevlevîlik hariç-farklı olarak Hacı Bektaş Zâviyesfnin ida­resine bağladı. Bu zaviyedeki dede-ba­banın, bundan böyle artık diğer zaviye­lerin şeyh ve mütevelli tayinlerinde son sözü söyler duruma geldiği bilinmekte­dir. Dede-babanın yaptığı tayin ve azil­lere hiçbir devlet yetkilisinin müdahale­si söz konusu değildi. Ancak yine de bu tayin ve aziller belli kaidelere göre yapı­lıyordu. Meselâ taşra zaviyelerinin ba­balık makamı. Hacı Bektaş şeyhinin iz­nine bağlı olarak babadan oğula geç­mek suretiyle dolduruluyordu.

Şehir ve kasabalardakiler hariç Ana­dolu ve Rumeli'deki bütün Bektaşî tek­keleri aslında birer iktisadî işletme, daha doğrusu çiftlik durumundaydı. Vakıf arazilerden elde edilen gelir her tekkenin mütevellisi tarafından toplanıyor, bu mü­tevelli yalnız şeyhe karşı sorumlu bulunu­yordu. Mevcut gelirden ihtiyaçlar temin edildikten sonra artakalanı Hacı Bektaş Zâviyesi'ne gönderiliyordu. Bu merke­zî sisteme rağmen Bektaşî vakıflarının zenginlik itibariyle Mevievî vakıfların­dan sonra geldiği araştırmalarla ortaya çıkarılmıştır. Bektaşî zaviyelerinin gelir­leri sadece vakıf zenginliklerinden iba­ret değildi. Zaman zaman gerek mahal­lî zenginler ve idarî otoriteler, gerekse merkezdeki devlet adamları tarafından muhtelif vesilelerle yüklü miktarda aynî ve nakdî bağışlar yapılıyordu. Bir misal olarak XVI. yüzyılda Dulkadıroğulları'n-dan Şehsuvaroğlu Ali Bey ile Malkoçoğlu Bali Bey'in Hacı Bektaş Zâviyesi'ne yap­tıkları bağışlar zikredilebilir.

Bektaşî tekkelerinin halk arasındaki nüfuzlarını, bulundukları yerlerde halka sağladıkları imkânlarla ilgili görmek lâ­zımdır. Bu imkânlar bir kısım maddî hiz­metlerden ibaret bulunabildiği gibi İda­rî mekanizma ile halk arasında müna­sebet kurma şeklinde de olabiliyordu. Nitekim Bektaşî şeyhlerinin zaman za­man baş gösteren ihtilâfları giderme­de aracı rolünü üstlendikleri bilinmek­tedir, Böylece zaten sahip oldukları ma­nevî nüfuza bir de maddî nüfuz ekleni­yordu. Bununla beraber bu nüfuzun hiç­bir zaman mahallî idareciyi aştığı, me­selâ bir sancak beyi ile rekabete sebe­biyet verecek hale geldiği görülmemiş­tir. Bu da devletin, şeyhlerin gücüne bir yere kadar imkân tanıdığını gösteren önemli bir tesbittir.

Eldeki vesikalardan, Avrupa devletle­ri, Rusya ve İran'la uzun süreli savaşla­rın yapıldığı XVII ve XVIII. yüzyıllarda si­pahilerin veya diğer tarikat çevrelerinin Bektaşî vakıflarına müdahalelerde bulun­dukları anlaşılmaktadır. Bu durumun sa­vaş zamanlarında veya ziraî üretimin ta­bii olarak azalması sonucu vakıf gelirle­rinde hasıl olan düşüklük sebebiyle mey­dana gelmiş olduğu muhakkaktır. Bu yüzden de ortaya çıkan maddî açıklar ya böyle haksız müdahaleler yoluyla ve­ya bizzat şeyhlerin vakıf arazisinde ya­şayan reayadan fazla hak talep etmele­riyle kapatılmak isteniyordu. Bütün bunlar karşısında devletin mevcut pürüzle­ri ortadan kaldırmak için elinden geleni yaptığı da gözden kaçmamaktadır.

II. Mahmud'un Bektaşîliğe indirdiği 1826 darbesi eğer başka bir tarikata in­dirilmiş olsaydı büyük bir ihtimalle o ta­rikatın dağılıp gitmesi veya en azından zayıflaması işten bile değildi. Fakat Bek­taşî vakıflarının merkeziyetçi yapısı ve iktisadî gücü tarikatın bu darbeyi ko­layca atlatmasına ve bir müddet sonra yeniden belini doğrultmasına büyük öl­çüde yardımcı olmuştur. Bu sağlam ik­tisadî ve idarî yapı sayesinde Bektaşîlik 1925'e kadar varlığını muhafaza edebil­miştir.[176]

Bektaşîlik ve Siyaset. Bektaşîlik, men­şeini teşkil eden Babaî hareketinin ya­pısı dolayısıyla her zaman siyasetle ya­kından ilgilenmiştir. Rum abdallarının gerek Osmanlı Beyliği'nde gerekse öte­ki uçbeyliklerinde kuruluş devrelerin­de oynadıkları rol ve bu sebeple hükü­met çevreleriyle sıkı ilişkileri hiçbir za­man unutulmamalıdır. İlk Osmanlı hü­kümdarlarının Abdal Mûsâ, Abdal Mu-rad, Geyikli Baba ve Postinpuş Baba gi­bi şeyhlere zengin vakıflarla beslenmiş zaviyeler açtıkları bilinmektedir.[177] Daha sonra XIV. yüzyılın ikinci yarısında yeniçeri teşkilâ­tının kendisini Hacı Bektaş an'anelerine bağlaması, XV. yüzyılda da ocağın res­men tarikatla birleşmesi Bektaşîliği si­yasî faaliyetlere kuvvetle bağlayan bir faktör oldu ve bu durum 1826'ya kadar kesintisiz sürdü. Yeniçeri Ocağı'nda Hacı Bektaş Zâviyesi'ni temsil eden bir ba­banın bulunması ocakla tarikat arasın­daki bağı hep sağlam tutmuştur.

Osmanlılar'm XIV. yüzyıl ortalarından itibaren Rumeli'de başlattıkları fetih ha­reketlerinde devamlı olarak Rum abdal­ları, XV. yüzyıldan sonra da Bektaşî der­vişleri mutlaka vazife almışlardır. Gerek Ö. Lutfi Barkan'ın yayımladığı vesikalar­dan[178], gerekse tahrir defterlerindeki diğer zaviye kayıtların­dan buralardaki Bektaşî dervişlerinin bir kısmını ismen olsun tesbit mümkün ol­maktadır. Söz konusu bu faaliyetler, fe­tihler sırasında ve sonrasında gördük­leri hizmetler Bektaşî dervişlerine dev­let nezdinde hatırı sayılır bir yer sağla­mıştır.

II. Bayezid'in Balım Sultan'i Dimetoka1-dan alarak Hacı Bektaş Zâviyesi'nin ba­şına getirmesi, Bektaşîliğin resmen dev­let himayesinde bulunduğunu göster­mektedir. Bu himaye politikasıyla dev­let, tarikatın hoşa gitmeyen tutumlara girmesini engelleme veya en azından kontrol altında tutma imkânını eline al­mış olmaktadır. Buna ek olarak Bektaşî vakıflarının zenginleştirilmesi, başta Ha­cı Bektaş'ınki olmak üzere tamire muh­taç zaviyelerin onarılması gibi planlı ve hesaplı faaliyetler, Bektaşîliği devletin yanından ayrılmamak gerektiği konusun­da ikna etmeye yaramıştır. Safevî pro­pagandasının Anadolu'da yoğunlaştığı bu devirde II. Bayezid'in bu tavrını akıllı bir siyaset olarak değerlendirmek gere­kir. Bu propagandanın hitap ettiği çev­relerle pek çok ortak yanı bulunan Bek­taşî muhitlerinin Osmanlı Devleti'nin ya­nında yer alması küçümsenmeyecek bir kazanç olmuştur. Kanunî devrinde 1526-1527'de çıkan Şah Kalender isyanı, bu kazancın mahiyetini anlamaya yardım edecek iyi bir göstergedir. Belirtilen ta­rihte Hacı Bektaş Zaviyesi şeyhi olan ve Hacı Bektaş'ın nesline mensup bulun­duğunu iddia eden Şah Kalenderin is­yanı, Bektaşî tarikatının merkezî hükü­mete karşı tavır aldığı takdirde neler ola­bileceğini gösteren önemli bir ayaklan­madır. Osmanlı ordularının Macaristan içlerinde bulunduğu bir tarihte çıkarılan bu isyanı bastırmak hayli güç olmuştur.

Bektaşîliğin 1826'ya kadar devletle arasının soğuduğu tek devre, bir ölçüde Yavuz Selim dönemi olmuştur denebilir. Herhangi bir vesika bulunmamakla bir­likte Bektaşî an'anesi Yavuz Selim dev­rinde devlet siyasetinin Bektaşîler'e kar­şı menfileştiğini, Balım Sultan'ın vefatından sonra Hacı Bektaş Zâviyesi'nin ka­patıldığını, ancak Kanunî zamanında ye­niden açıldığını nakletmektedir[179]. Eğer bu durum vâki ise o takdirde bunu adı geçen padişah zama­nında Orta Anadolu'da meydana gelen isyanlarla ilgili görmek gerekir. Bunun­la birlikte ne olursa olsun bu gibi du­rumlarda devlet suçluları cezalandırmak­tan öteye geçmemiş, bütün tarikatı mu­hatap almamıştır. Hatta II. Mahmud bi­le tarikatı ilga ettiği zaman birkaç kü­çük tekke şeyhinin idamından başka bir yola gitmemiş, Hacı Bektaş Zaviyesi şey­hi Hamîdullah'ı bile Amasya'ya sürmek­le yetinmiştir. Fakat asıl dikkati çeken nokta, tarikatın ilga edildiğini belirten fermanda Hacı Bektâş-ı Velfnin ve Bek­taşî tarikatının olup bitenlerden özen­le tenzih edilmesine dikkat olunmasıdır.[180]

Bektaşîliğin siyasetle yakın ilgisini gös­teren hadiseler XIX. yüzyılda da devam etmiştir. Jön Türkler ile Bektaşî tekke­lerinin münasebetleri eskiden beri bilin­mekle birlikle[181], özel­likle 1826'dan hemen sonra mason lo-calarıyla iş birliğine girmeleri ilgi çeki­cidir. İlga hadisesini müteakip Bektaşî şeyhlerinin çoğunun bu localara kaydol-dukları, bunun sonucu olarak Bektaşî-ler'in siyasî düşüncelerinde, tarikatın âyin ve erkânında önemli ölçüde mason tesirlerinin belirdiği görülmektedir.[182]

Bektaşîler Millî Mücadele yıllarında Anadolu hükümetinin yanında yer almış­lar, başta Hacı Bektaş Tekkesi şeyhi Çe­lebi Cemâleddin Efendi olmak üzere di­ğer tarikat mensupları gibi onlar da Mil­lî Mücadele'yi desteklemişlerdir. Ancak bu, mücadele kazanıldıktan sonra öteki tarikatlar gibi Bektaşîliğin de ilgasına engel olamamıştır.

Bektaşîlik ve Kültür. Tasavvuf ve tari­katların müslüman Türk kültürüne can­lılık ve renk kattığı ve zengin bir muh­teva kazandırdığı bilinen bir gerçek ol­makla beraber bu konuda ilk sırayı Mev­levîlik ve Bektaşîliğin aldığını kabul et­mek lâzımdır. Mevlevîliğin daha kurulu­şundan itibaren geniş çapta münevver zümreler ve yüksek idarî muhitler için­de doğup gelişmesine karşılık Bektaşî­lik yan göçebe bir çevrede doğmuş ve zamanla kırsal alanlardan kasaba ve şe­hirlere intikal etmiştir. İşte Bektaşîliğin bütün tarihî tekâmülü müddetince kültür yapısını bu sosyolojik faktör tesir ai-tına almıştır.

"Syncret:que" yapı Bektaşîliğin doktri­nini, âyin, erkân ve teşkilâtını şekillen­dirdiği gibi kültürel cephesine de belli bir hüviyet kazandırmış, Sünnîlik dışı ka­rakteri, tarikatın dinî ve tasavvufî yapı­sında umursamazlığa varan çok geniş bir müsamaha havası yaratmıştır. Bu tavır Türk edebiyatında ince alaycı, ze­ki, nükteci ve hazırcevap Bektaşî tipini doğurarak Bektaşî fıkraları diye bilinen türün gelişmesine yol açmıştır.

İslâm öncesi devirde kam-ozanların kopuz refakatinde terennüm ettikleri manzum sözlerden Ahmed Yesevî'nin hikmetlerine. Yûnus Emre'nin deyişle­rinden Kaygusuz Abdal'ın şiirlerine ka­dar uzanan bir tekâmül zincirinin ürü­nü olan nefesler, gerek nazım gerekse mûsiki olarak son derece ilgi çekici bir güzellik ve zenginlik arzeder[183]. Bunlar Türk tekke edebiyatının ilgi çekici bir bölü­münü teşkil ettikleri gibi aynı zaman­da Bektaşî inanç ve an'anelerinin en şaş­maz vesikalarıdır. Bu nefesler nağme ve ritm olarak öteki halk mûsikisi mahsul­lerinden derhal ayırt edilir.

Bektaşîlikte şeriata karşı umursamaz­lığın neticesi olarak resim sanatı da ken­dine mahsus bir gelişme göstermiştir. On iki imam, Hz. Ali ve Ehl-i beyt'i, Hacı Bektâş-i Velfyi, diğer büyük Bektaşî ev­liyasını ve kerametlerini anlatan bu halk tipi resimlerde iikel karakterine rağmen özel bir üslûp derhal göze çarpar. Bu­na ilâveten muhakkak ki Hurufîliğin et­kisiyle yazı ile resim yapma sanatı ger­çekten önemli bir gelişme göstermiş, çoğu Hz. Ali'yi konu edinen çok orijinal yazı-resim örnekleri meydana getirilmiş­tir.

Coğrafî Dağılış. Bektaşîliğin merkezi, 1271'e kadar bizzat Hacı Bektâş-ı Ve-lî'nin yaşadığı Sulucakarahöyük çevre­sidir. Buradaki zaviyenin XIV. yüzyıldan itibaren önem kazanmasına paralel ola­rak çevre giderek genişlemiş ve XV. yüz­yılın sonlarında tarikat teşekkül ettiği zaman ilk nüfuz sahası da muhteme­len Kızılırmak yayının içi olmuştur. Bu­na ek olarak Babaî isyanını takip eden yıllarda bu harekete mensup şeyhlerin uç bölgelerine dağılmaları neticesi bil­hassa Batı Anadolu'da açtıkları zaviye­ler, tabii olarak Bektaşîliğin ikinci derecede merkezleri haline gelmiştir. Te­şekkül devrinde açılan zaviyelerle şeyhlerini zikrederek bu konuda iyi bir vesi­ka hizmeti gören Vilâyetnâme, tarika­tın bu erken devrindeki yayılma sahası­nı tesbite yardım eder. Buna göre Kon­ya, Eskişehir ve Uşak çevresi bu sahanın içindedir. Aynca Vilâyetnâme'öe geç­memekle beraber vaktiyle Abda! Musa'­nın zaviyesini kurduğu Antalya yöresini de buna dahi! etmek gerekir.

XVII. yüzyılda Evliya Çelebi, Bektaşî zaviyelerinin o zaman faaliyette olan pek çoğu hakkında verdiği bilgilerle tarika­tın o devirde Anadolu ve Rumeli toprak­larındaki yayılış sahalarını belirlemek­tedir. 1826'ya kadar Bektaşîliğin Ana­dolu'daki yayılma sahası önce Hasluck, sonra da arşiv vesikalarına dayanarak daha sağlam bir tarzda Süreyya Farukî tarafından belirlenmiştir. Farukî, Der Bektaschi-Orden in Anatolien adlı ese­rinde hem haritalarla devirlere göre bu yayılışı tesbit etmiş, hem de Bektaşî tek­kelerinin bir indeksini bunlara ilâve et­mek suretiyle çok faydalı bir çalışma or­taya koymuştur.

Bektaşîliğin Anadolu dışındaki dağılı­mına gelince bunun başlıca şu sahaları içine aldığı görülür:

a- el-Cezîre ve Irak. Hasluck buralardaki tekkelerin gerçek mânada tekke olma­yıp diğer yerlerden mukaddes makam­ları ziyarete gelen Bektaşîler için konak­lama tesisleri mahiyeti taşıdığını bildirir.[184]

b- Mısır. XV. yüzyılın sonlarına doğru Abdal Musa'nın müridi Kaygusuz Abdal tarafından ilk defa Kahire yakınlarında­ki Mukattam dağı eteklerinde kurulan tekke ile Bektaşîlik. Mısır'a girmiş olu­yordu[185]. Hasluck bu tekkenin Mısır'da tarikatın tek mü­essesesi olduğunu zikreder. Bu durum belli şartlar sebebiyle Bektaşîliğin Anado­lu'daki kadar buralarda yayılma imkânı bulamadığını gösterir. Bektaşîlik Mısır'­da ancak Arnavutlar arasında tutuna-bilmiştir.[186]

c- Balkanlar ve Doğu Avrupa. XV. yüz­yıldaki fetihlere paralel bir şekilde Bek­taşîlik Rumeli topraklarına adım attı[187]. Ancak Rum ab­dalları bir asır daha evvel buralardaydı­lar. Meselâ Bektaşî evliyasının en büyük­lerinden sayılan Kızıl Deli (Seyyid Ali Sul­tan), daha Yıldırım Bayezid devrinde Di-metoka'nm fethinde bulunmuş ve onun izniyle sonradan tarikatın en büyük dört zaviyesinden biri kabul edilen kendi za­viyesini kurmuştu.[188]

Fetihlerle birlikte Bektaşîliğin yayılma sahaları da Bulgaristan, Girit ve hatta Macaristan gibi pek çok memleketi içi­ne aldı. Hasluck, Bektaşîliğin Arnavut­luk'ta ancak Tepedelenli Ali Paşa'nın hâ­kimiyeti ile yayılmaya başladığını ileri sürerse de Köprülü Evliya Çelebi'ye da­yanmak suretiyle haklı olarak çok daha eski bir devirde (XVI. yüzyıl) bu yayılışın başladığını belirtir.[189]

Bektaşîlik Rumeli topraklarındaki bu geniş yayılma kabiliyetini "syncrĞtiqııe" yapısına borçlu olmakla beraber Avrupa'­nın bu doğu kısmının bir özelliğini de ihmal etmemek lâzımdır. Buralar daha IX. yüzyıldan itibaren, aslında Anadolu'­da doğmuş bir mezhep olup Bektaşîli­ğin bazı yönlerini andıran bir yapıya sa­hip Paulicianisme'in Balkanlar'daki de­vamı demek olan Bogomilisme'in hâki­miyet sahaları idi. Ortodoksluğa şiddet­le muhalif olan bu mezhep mensupları herhalde Bektaşîliğe geçmekle fazla bir şey kaybetmemenin yanı sıra pek çok da imtiyaza sahip olmuşlardır.

Günümüzde sözü edilen memleketler­deki siyasî rejimler dolayısıyla Bektaşî­lik her ne kadar eski durumunu muha­faza etmiyorsa da kısmen Arnavutluk ve Yugoslavya'da belli ölçüde de olsa mev­cudiyetini sürdürmektedir. Türkiye'de ise 1925'te öteki tarikatlarla birlikte res­men ilga edilmesine rağmen fiilen mev­cuttur.



Bibliyografya :


Elvan Çelebi. Menâkıbü'l-kudsiyye[190], istanbul 1984; Âşıkpaşazâde, Târih, s. 6, 46-47; Oruç b. Âdil, Teuarîh-i Âl-i Osman, s. 8; Neşrî, Cilıannüınâ (Taeschner), I, 25, 47; Teuârîh-i Ai-i Osman, İÜ Ktp., TY, nr. 2438, vr. 42"; Esad Efendi, üss-i Zafer, İstanbul 1243, s. 213-221; G. Jacob, Be-itrage zur Kenntnts des Denvischordens der Bektaschis, Berlin 1908; a.mlf., Die Bektasc-hijje in ihrem Verhaltnis zu Verıvandten Erse-heinungen, München 1909; Köprülü, İlk Muta-sauuıfiar, s. 33-34, 207-209; a.mlf.. "Anado­lu'da İslamiyet", DEFM, sy. 4 (1338), s. 305-309, 405-408; a.mlf.. "Bektaşiliğin Menşe'le-ri", TY, sy. 8 [13411, s. 131-140; a.mlf., "Mısır'­da Bektaşîlik", TM, VI (1939), s. 1-49; a.mlf., "Bektaş", İA, II, 461 -464; Besim Atalay, Bekta­şîlik ue Edebiyatı, İstanbul 1341, s. 62, 83; F. W. Hasluck. Bektaşîlik Tedkikieri[191], İstanbul 1928; a.mlf.. Christianity and islam under The Sultans, CMord 1929, II, 429-439; J. K. Birge, The Bektashi Order of Der-üishes, London 1937; Cizunçarşılı, Kapukulu Ocakları, I, 150; Cemal Bardakçı, Kızılbaşlık Nedir?, İstanbul 1945; H. C. Peuch, Le ManicĞisme, Paris 1949, s. 89-90; Vilâyetnâme[192], İstanbul 1953; Ab-dülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1972, s. 120-146; I. MĞlikoff. "Rec-herehes sur les composantes du syneretis-me Bektashi-Alevi", Memoriae Alexii Bom­bacı Dicata, Napoli 1982, s. 379-395; a.mlf.. "Le Probleme Kızılbaş", Turcica, VI, Paris 1975, s, 49-67; a.mlf., "L'Islam heterodoxe en Anato-lie", a.e., XIV (1982], s. 142-154; a.mif., "L'ordre de Bektaşi apres 1826", a.e, XV (1983), s. 155-170; S. Vryonİs, The Decline of Medieoal Hel-lenism İn Asİa Minör, Berkeley 1971 ; 1. Bel­diceanu, "La vita de Sayyid Ali Sultan et la conquete de la Thrace par les Turcs", Pro-ceedings of XXVII Ih. International Congress of Orientaiists, Wiesbaden 1971, s. 275-276; Cahit Öztelli, Pir Suttan Abdal, İstanbul 1971; Dursun Yıldırım, Türk Edebiyatında Bektaşi Tipine Bağlı Fıkralar, Ankara 1976; Süraiya Faroqhi. "XVI.-XVIII. Yüzyıllarda Orta Ana­dolu'da Şeyh Aileleri", Türkiye iktisat Tarihi Semineri (1973), Ankara 1975, s. 197-229; a.mlf.. Der Bektaschi-Orden in Anatolien, Wi-en 1981; a.mlf., "Agricultural Activities in a Bektashi Center: the Tekke of Kızıl Deli", SOF, XXXV (1976), s. 69-96; a.mlf., "The tek­ke of Hacı Bektaş; Social Position and Eco-nomic Activities", IdMES, VII (1976), 183-208; Mehmet Eröz, Türkiye'de Alevîlik ue Bektaşî­lik, İstanbul 1977; A. Celalettin Ulusoy. Hünkâr Hacı Bektaş-ı Velî ue Aleuî-Bektaşî Yolu, Hacı­bektaş 1980; Ahmet Yaşar Ocak. Babailer İs­yanı, İstanbul 1980; a.mlf.. "Kalenderîler ve Bektaşîlik", Doğumunun 100. Yılında Ata­türk'e Armağan, İstanbul 1981, s. 297-308; a.mlf., Bektaşî MenSkıbnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri, İstanbul 1983; Yaşar Nuri Öztürk, TBTlhl Boyunca Bektaşilik, istan­bul 1990; CIĞment Huart, "Les Derviches Bek-tachis", RMM, IX (1909), s. 235-246; Baha Said. "Bektaşîler", TY, sy. 28 (1927), s. 314-332; M. Choublier, "Les Bektachis et la Roumelie", REİ, I (1927), s. 427-453; Ahmed Refik, "Os­manlı devrinde Rafızîlik ve Bektaşîlik", DEFM, IX (1932), s. 29-30; E. Ftamsaur, "The Bektashi Dervishes and the Young Turks", The Müs­lim World, sy. 32, New York 1942, s. 7-14; Ö. Lutfi Barkan, "Kolonizatör Türk Dervişleri", VD, II (1942), s. 305-353; E. Borrel, "Les poets Kızılbash et leur Musicnıe", REi, XV (1947), s. 157-190; L. P. Potapov, "Göçebelerin iptidaî Cemaat Hayatlarım Anlatan Çok Eski Bir Âdet", TD, sy. 15 (1960), s. 71-85; F. de Jong, "The Takıya of Abd Allah al-Maghâwiri (Oayghusuz Sultân) in Cairo", Turcica, XIII, Pa­ris 1981, s. 242 vd.; J. L. Bacque-Grammont. "Un rapport inedit sur la revolte de 1527", SI, sy. 57 (1985), s. 71, 155; Rudolf Tschudi, "Bektâshiyya", El2 (İng.), I, 1161-1163; a.mlf.. "Bektâşiyye", ÜDMİ, W, 702-705.


Başa Dön
 Profil Özel mesaj gönder  
 
Eskiden itibaren mesajları göster:  Sırala  
Yeni başlık gönder Başlığa cevap ver  [ 1 mesaj ] 

Tüm zamanlar UTC + 2 saat


Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir


Bu foruma yeni başlıklar gönderemezsiniz
Bu forumdaki başlıklara cevap veremezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı düzenleyemezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı silemezsiniz

Geçiş yap:  
cron
   Powered by phpBB © 2000, 2002, 2005, 2007 phpBB Group

Türkçe çeviri: phpBB Türkiye